Anna Skopińska: - Panie Doktorze, czym jest sen i dlaczego śnimy?

Dr Edward Kowalczyk: - Sen jest nawracającym w rytmie dobowym stanem nieświadomości. Jego charakterystyczną cechą jest zniesienie bądź ograniczenie reakcji na bodźce. Jednak sen nie jest spoczynkiem mózgu, lecz - jak wskazują badania np. EEG - różną od czuwania formą organizacji jego funkcji. A prawidłowy rytm sen-czuwania jest regulowany przez „wewnętrzny zegar” (zegar okołodobowy), którego istota działania jest ciągle niejasna. Większość procesów w organizmie człowieka ulega zwolnieniu już w czasie zasypiania i pozostaje taka przez wszystkie stadia snu lub nawet ulega dalszemu zwolnieniu. W czasie snu obniża się także napięcie mięśni. Dotyczy to również mięśni międzyżebrowych, w wyniku czego oddychanie jest przeponowe, ale też obniżenie napięcia tych mięśni prowadzi do okresu osłabionego oddechu, a nawet bezdechów.

- Powiedział Pan, że w trakcie snu ulega zwolnieniu większość procesów w naszym organizmie, ale wiemy też, że właśnie wtedy wydzielane są hormony.

- Wydzielane są hormony wzrostu oraz prolaktyna i testosteron. Poziom kortykosteroidów zwiększa się w drugiej części nocy. Hormon wzrostu wydzielany jest w środkowej fazie snu, a prolaktyna w ostatnich godzinach. U osób dojrzałych wzrasta w tym czasie wydzielanie testosteronu. Widać więc, że sen jest bardzo potrzebny naszemu organizmowi.

- Potrzebny. Jednak dużo osób cierpi na tzw. bezsenność. Czym ona jest i jak się objawia?

- Bezsenność może być definiowana jako subiektywny stan występowania niewystarczającego lub nieregenerującego snu pomimo obiektywnych warunków sprzyjających dla snu. Przyczyną są m.in. silne emocje - powodują one uwolnienie substancji wzmagających czuwanie (np. adrenaliny). Pobudzenie układu współczulnego zwiększa wydzielanie hormonu nadnerczy, konsekwencją czego jest wzmocnienie stanu czuwania. Stan ten może być pierwotny lub wtórnie wywołany wzrostem ciśnienia tętniczego. Wśród objawów wyróżnia się: trudności w zasypianiu, kłopoty z utrzymaniem ciągłości snu (częste budzenie się) i zbyt krótki sen.

- To jedynie silne emocje? Jakie zaburzenia naszego organizmu mogą ją powodować?

- Według statystyk, najwięcej, bo 35% przypadków bezsenności to zaburzenia psychiczne (depresje, psychozy oraz zaburzenia lękowe, w których bezsenność należy do zespołu objawów), 12% - tzw. zespół niespokojnych nóg, okresowe ruchy kończyn (zaburzenia, które utrudniają sen), 12% - używanie różnych leków (także leków nasennych!), 6% - bezdechy w czasie snu, 5-10% - zaburzenia rytmu snu i czuwania, 4% - choroby somatyczne. U osób z bezsennością następuje zwiększone wydzielanie hormonów stresu, produktów przemiany katecholamin i kortyzolu. Zwiększone jest także tempo metabolizmu, mierzone zużyciem tlenu, podwyższona ciepłota ciała.

- Jak w takim razie zabezpieczyć się przed takim stanem, a jeśli już zdarzyło nam się cierpieć na bezsenność, jak ją leczyć?

- Istnieje zależność pomiędzy snem a wysiłkiem fizycznym - wieczorne ćwiczenia w ciepłym klimacie spowodują, że łatwiej zaśniemy. Tak samo zadziała ciepła kąpiel. Jeśli ludzie są pobudzeni, za każdym razem, gdy występuje pragnienie snu REM, stają się lękliwi i rozdrażnieni. Emocje można uspokoić przez picie naparów ziołowych - z kozłka lekarskiego, głogu czy chmielu. To może wtórnie ułatwić nam zasypianie i spokojny sen. Trzeba pamiętać, że kofeina sprzyja bezsenności.

- A leki farmakologiczne? Wybierać zioła czy może inne specyfiki farmakologiczne?

- Najbardziej popularna jest grupa agonistów receptora benzodiazepinowego. Jednak wadą tych leków jest uzależnienie. Dlatego należy unikać leków uspokajających, bo długotrwale stosowane nasilają zaburzenia snu, a pozostać przy naparach ziołowych.

- Wspomniał Pan o kofeinie, czego jeszcze należy unikać, by zapewnić sobie przespaną noc?

- Drzemek w ciągu dnia. Tylko osoby starsze mogą sobie pozwolić na popołudniową drzemkę dłuższą niż kwadrans. Obfitych kolacji. Ostatni duży posiłek powinien być spożyty przed godz. 17. Należy unikać dużej ilości tłuszczu i alkoholu. Oglądania telewizji, czytania, jedzenia lub dyskutowania w łóżku. Celem jest oddzielenie łóżka od wszystkich czynności niezwiązanych ze snem. W dzień przebywać jak najdłużej poza domem. Światło dzienne działa jak regulator snu. Długie przebywanie na świeżym powietrzu ułatwia zasypianie. Jeść lekki posiłek na dwie godziny przez udaniem się na spoczynek. Należy ustanowić własny rytuał snu - relaksujące wnętrze, wygodne łóżko, warunki zapewniające odprężenie. Spać we właściwej temperaturze. Nieodpowiednia temperatura (najczęściej zbyt wysoka) opóźnia moment zaśnięcia, zwiększa liczbę wybudzeń w ciągu nocy, skraca sen głęboki. Kłaść się spać i wstawać o stałej porze.