Czas Wielkiego Postu zachęca nas nie tylko do spowiedzi św., ale nade wszystko do nawrócenia. Nawrócenie to nie jednorazowy akt, ale proces. Oznacza zmianę sposobu myślenia oraz wyrażającą na zewnątrz przemianę postawy. W procesie nawracania następuje odwrócenie się od źródła zła, czyli nieuporządkowanej miłości własnej i zwrócenie się ku Bogu. Bardzo istotną pomocą w nawróceniu jest sakrament pojednania, który zakłada pięć istotnych warunków.
Z pewnością ważny jest rachunek sumienia, który prowadzi nas w głąb samego siebie i pozwala nam zobaczyć, na co nasze życie jest ukierunkowane, co stanowi dla nas najwyższą wartością i kim jest dla nas Jezus Chrystus. Z tego właśnie trzeba się przede wszystkim spowiadać. Grzechy mogą być różnego rodzaju. Jak podaje Katechizm Kościoła Katolickiego, są grzechy powszednie i śmiertelne. Ale mówimy też o grzechach popełnionych i opuszczonych. I właśnie te ostatnie są zwykle najgorsze. To wśród nich pojawia się ten, opuszczanie Chrystusa, zostawianie Mu tylko jakiegoś małego kącika w naszym sercu. I to jest największe zło, właśnie ten kompromis, a brak radykalizmu: „Znam twoje czyny, że ani zimny, ani gorący nie jesteś. Obyś był zimny albo gorący! A tak, skoro jesteś letni i ani gorący, ani zimny, chcę cię wyrzucić z mych ust” (Ap 3, 15-16).
Kompromis ten powoduje, że dzisiejszy człowiek często wpada w skrajności, które wynikają z dwutorowości jego oczekiwań: na życie wieczne w domenie religijnej i rachuby doczesnej w domenie świeckiej. Okres oświecenia, a w nim pojawiające się sekularyzacja i laicyzacja spowodowały ten „rozłam - jak mówi Sobór Watykański II - między wyznawaną wiarą a życiem codziennym”. Zasiane wówczas zło wydaje dzisiaj zgubne owoce w postaci zuchwalstwa i rozpaczy.
Zuchwalstwo jest to fałszywa pewność zbawienia, wynikająca z braku bojaźni Bożej. Jest grzechem przeciw sprawiedliwości i miłosierdziu Bożemu. Wyraża się w postawach przeciwstawnych: bądź jako nadużywanie miłosierdzia Bożego (np. grzeszenie, „bo Bóg jest przecież miłosierny”, lekceważenie pokus, trwanie w okazji do grzechu, odkładanie pokuty aż do śmierci), bądź jako niedocenianie potrzeby miłosierdzia Bożego i konieczności łaski Bożej do zbawienia.
Rozpacz jest to postawa odrzucająca miłosierdzie Boże i możliwość zbawienia. Jest ona grzechem przeciwko Duchowi Świętemu, bo zamyka człowieka na Jego działanie.
Przyczynami są: lenistwo duchowe łączące się z przecenianiem wartości materialnych i przyjemnościowych, zwątpienie w nadrzędność wartości religijno-moralnych i możliwość ich realizacji (człowiek zaczyna uważać swoje grzechy za tak wielkie, że Pan Bóg „nie może” ich już przebaczyć). W swej krańcowej postaci tak pojęta rozpacz uniemożliwia zbawienie. „W nieszczęście wtrąca nas nie tyle grzech, co rozpacz” - jak mówi św. Jan Chryzostom Złotousty (+407).
Dlatego tak istotny w sakramencie pojednania jest akt żalu za grzechy. Gdyż to właśnie on stanowi o bezpośrednim przygotowaniu penitenta na spotkanie z Chrystusem, i to on najlepiej otwiera człowieka na ten kanał łaski, jakim jest sakrament pokuty. Żal płynący z głębi serca prowadzi spowiadającego się do zakończenia spowiedzi ucztą, o jakiej słyszymy w Piśmie Świętym: syn marnotrawny, Zacheusz, dobry łotr.
Bóg jako maksymalista chce w nas wzrastać i osiągnąć swoją pełnię. Św. Ambroży, biskup Mediolanu (+397), podkreśla, że Pan Bóg patrzy nie tyle na to, co ofiarujemy Mu w darze, ile na to, co rezerwujemy dla siebie. Bóg jest Bogiem zazdrosnym, On ukochał nas do końca i chce, żebyśmy w pełni otworzyli się na Jego dar, aby mógł nas obdarzyć wszystkim.