Stan wojenny to dla młodego pokolenia odległa przeszłość, o której jego przedstawiciele niewiele wiedzą. Dla pokolenia ich rodziców i dziadków to żywa i bolesna rana, która wciąż przypomina czas przemocy, kłamstwa i zmiażdżonej gąsienicami czołgów wielkiej nadziei, wyzwolonej przez Jana Pawła II i Solidarność w latach 1979-81.

Kraj po tych 586 dniach wojskowej dyktatury nie był już taki sam jak przed 13 grudnia 1981 r. Propagandowa teza reżimu gen. Wojciecha Jaruzelskiego o rzekomo „mniejszym złu” wydaje się, w kontekście bolesnego bilansu tego okresu, cynicznym kłamstwem rzuconym w twarz upokorzonemu narodowi, któremu junta odebrała wywalczoną na krótko godność i podmiotowość.

Zmiana pokoleniowa wprawdzie powoli przewartościowuje oceny Polaków na ten temat, ale jednak nadal ok. 1/3 badanych pozytywnie postrzega decyzje z 13 grudnia 1981 r. Co więcej, w świetle badań pamięci historycznej młodych Polaków Solidarność zajmuje dopiero 31. miejsce w rankingu wydarzeń o istotnym znaczeniu dla kraju. Z kolei tylko 0,5% uczniów wskazuje na znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II oraz jego pielgrzymek do ojczyzny! To pokazuje nie tylko słabość edukacji szkolnej, ale także siłę komunistycznej propagandy oraz ciche przyzwolenie na budowanie najnowszej historii na kłamstwie w czasach III RP.

Zapomniany krzyk ofiar

Gdy myślimy o ofiarach stanu wojennego, to zwykle pamiętamy o ofiarach pacyfikacji kopalni „Wujek”, manifestacji w Lubinie czy o Grzegorzu Przemyku. O wiele mniej osób pamięta o ok. 100 ofiarach śmiertelnych stanu wojennego: postrzelonych, uderzonych pojemnikiem z gazem lub zatrutych gazem w czasie manifestacji; o ludziach którzy umarli w wyniku pobicia, zginęli w niewyjaśnionych okolicznościach, zostali wyłowieni z rzek, znalezieni wiszący na pasku na ogrodzeniu stadionowym, zginęli w wypadkach samochodowych, czy o tych zaszczutych, którzy popełnili samobójstwa. Dominowali wśród nich młodzi, o których nikt się nie upomniał przez długie lata III RP. Dopiero wystawy organizowane przez IPN przywracały ich zbiorowej pamięci.

Nie pamięta się też o tysiącach żon i mężów osób internowanych, które dopiero po miesiącu dowiadywały się o losach swoich bliskich. Nierzadko były to matki z małymi dziećmi, zostawione same sobie, do których pomoc dotarła dopiero po jakimś czasie. Dla wielu z nich widzenia w miejscach internowania były wielkimi przeżyciami, które na całe życie zostawiły ślad w ich psychice. Czym dla małego dziecka mogło być wtargnięcie w nocy do domu obcych ludzi, którzy celowali karabinami w pierś ojca lub którzy zabierali z domu matki? Trzeba pamiętać także o tych dzieciach, które po aresztowaniu rodziców umieszczano w domach dziecka.

Dziś prawie się nie pamięta o tysiącach działaczy Solidarności, o liderach lokalnych społeczności, którzy w stanie wojennym przeszli internowania, którzy zostali zamknięci w więzieniach, a gdy je opuścili, byli nadal inwigilowani; nie przyjmowano ich w kolejnych miejscach do pracy, aż wreszcie udręczeni i pozostawieni często sami sobie podejmowali bolesną decyzję o emigracji. Lądowali w USA, Kanadzie, Australii, Europie Zachodniej, mając poczucie, że przegrali coś ważnego. Dziś są często zapomnianymi bohaterami.

Emigracja rozpoczęła się już w okresie stanu wojennego, a przybrała na sile po jego zniesieniu, zwłaszcza w latach 1988-89. Objęła w sumie ok. 1 mln osób, zwykle aktywnych zawodowo, dobrze wykształconych, z wielkich miast.

Umyka też naszej pamięci 1,5 tys. działaczy Solidarności umieszczonych na kilka miesięcy w Wojskowych Obozach Specjalnych pod pozorem ćwiczeń rezerwistów, którzy przypominali ofiary rosyjskiej „branki” przed wybuchem powstania styczniowego. W niepamięć zapadło kilkadziesiąt tysięcy ofiar komisji weryfikacyjnych – nauczycieli, robotników, dziennikarzy, pracowników naukowych, których pozbawiano pracy albo degradowano, przenosząc z powodów politycznych na niższe stanowiska. Nie pamięta się też o studentach relegowanych z uczelni.

Kto dziś wspomina o 12 tys. skazanych przez kapturowe sądy, o ponad 200 tys. ukaranych przez kolegia ds. wykroczeń, w tym o 4,3 tys. skazanych na areszt, o tysiącach działaczy podziemia i uczestników protestów ulicznych z 1 i 3 maja, 13 grudnia, 31 sierpnia, którzy wielokrotnie ryzykowali własnym zdrowiem i życiem?

Warto pamiętać także o kilkudziesięciu tysiącach ofiar rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych, które były zastraszane, które łamano, by wymusić na nich podpisywanie tzw. lojalek, czyli deklaracji lojalności, pisemnego zobowiązania do wyrzeczenia się wrogiej wobec systemu działalności.

Ofiarami były także te osoby, które poddały się nienawistnej, kłamliwej i cynicznej propagandzie rzecznika rządu Jerzego Urbana.

Stracone lata

Stan wojenny nie rozwiązał żadnego polskiego problemu. Pogrążył kraj w głębokim kryzysie, którego skutki przekroczą cezurę 1989 r. i w sposób znaczący wpłyną na przebieg polskiej transformacji ustrojowej, czyli budowę fundamentów III RP. Wbrew reżimowej propagandzie stan wojenny nie zapobiegł interwencji sowieckiej w 1981 r., ponieważ nie była ona w ogóle planowana przez Kreml. Co więcej, wręcz pogłębił poddańczą zależność od Moskwy, która w osobie gen. Jaruzelskiego znalazła wygodne narzędzie realizacji własnych interesów. Był bardzo poważnym ciosem zadanym ruchowi Solidarności. Rozbił jedność ruchu, pogłębił podziały, które przed Okrągłym Stołem, za sprawą arbitralnych decyzji podejmowanych przez środowisko związane z Lechem Wałęsą, doprowadziły do pogwałcenia zasad demokracji wewnątrz związku. Stąd duża część obozu solidarnościowego nie wzięła udziału w rozmowach z komunistami, a później była marginalizowana przez układ okrągłostołowy. Nowa Solidarność, tzw. druga, reaktywowana w 1989 r., na mocy kontraktu z komunistami, nie była już tą samą z 1980 r. i nigdy już nie odbudowała swojego autorytetu w społeczeństwie – takiego, jaki miała wcześniej. Dla wielu działaczy I Solidarności umowa Okrągłego Stołu była zdradą ideałów Sierpnia ’80, a II Solidarność – tylko imitacją tej pierwszej.

Lata stanu wojennego pogrążyły polską gospodarkę w jeszcze większym kryzysie, co w połączeniu z drastycznymi podwyżkami podstawowych artykułów dramatycznie pogorszyło i tak duże problemy w zaopatrzeniu rynku. Lata po stanie wojennym to koszmar walki o przetrwanie milionów polskich rodzin i towarzyszące mu doświadczenie upodlenia ludzi utrudzonych do granic wytrzymałości.

Wojna wypowiedziana przez juntę Jaruzelskiego narodowi w brutalny sposób zdławiła wielkie nadzieje milionów Polaków, a wraz z nimi także wielką energię społeczną, którą tylko na krótko zdołano uruchomić w czasie wyborów kontraktowych latem 1989 r.

Stan wojenny wykoślawił naszą drogę ku wolności w drugiej połowie lat 80. ubiegłego wieku. Komuniści, wykorzystując podziały w elitach solidarnościowych oraz zmęczenie społeczeństwa, otworzyli sobie dzięki tzw. konstruktywnej opozycji drogę do Okrągłego Stołu, kontraktu politycznego, który wprawdzie dawał szanse na przeprowadzenie strukturalnych zmian w państwie, ale jednocześnie zapewniał im decydujący udział we władzy oraz immunitet – nietykalność dzięki polityce tzw. grubej kreski. Komuniści mogli też bez przeszkód kontynuować przejmowanie majątku narodowego w ramach tzw. uwłaszczenia nomenklatury. Co więcej, nadal bezkarnie działały komanda śmierci gen. Czesława Kiszczaka, które w skrytobójczy sposób zamordowały w 1989 r. trzech księży zaangażowanych w działalność patriotyczną. Mimo przegranych przez komunistów wyborów gmach III RP powstawał w cieniu okrągłostołowego kontraktu, a pierwszym prezydentem nowej Polski został gen. Jaruzelski!

Długi cień

Ojciec Święty w czerwcu 1983 r. pielgrzymował do ojczyzny pod hasłem: „Pokój Tobie, Polsko! Ojczyzno moja!”. Wyjeżdżając, musiał mieć świadomość, że jego życzenie, by „dobro okazało się na ziemi polskiej potężniejsze od zła”, to perspektywa jeszcze długiej drogi, dlatego modlił się w czasie kolejnej pielgrzymki do ojczyzny o „motywy życia i nadziei”.

W cieniu nierozliczonych po 1989 r. zbrodni stanu wojennego oraz publicznych wypowiedzi gorliwych wykonawców rozkazów wojskowej junty, którzy po latach mieli czelność twierdzić, że w stanie wojennym „dochowano kultury”, boleśnie brzmią słowa zapomnianych ofiar stanu wojennego: „Budujemy, potykając się o trupy, i robimy wszystko, by tego nie zauważyć”.